حمزه اصفهانى از مورخان بزرگ قديم كه كتاب تاريخ اصفهان او سخت معروف است به ساختن سه آتشكده از طرف بهمن پسر اردشير اشاره مىكند و مىگويد يكى در قلعهء ماربين به نام شهر اردشير و دو ديگر به نام زروان اردشير و مهراردشير كه در دو ناحيهء دارك و اردستان ساخته است . « 1 » مفضل بن سعد مافروخى در رسالهء محاسن اصفهان خود پس از وصف اديبانه و دلنشينى از ماربين و متنزهات و طراوتها و زيباييهاى آن مىگويد : در اين ناحيت چهارباغ وسيع و زيبا قرار دارد . يكى به نام ولاشان و ديگرى به نام كوهان ( اين دو نام امروز به دو قريهء نزديك به محل « آتشگاه » اطلاق مىشود ) و در قلعه‌اى در ماربين آتشكدهء « بيت النار » قرار دارد كه بهشتى ( باغستانهايى ) در جلو آن است . در اينجا مجال سخن براى ما تنگ است ، ولى همين‌قدر مىگوييم كه ديوارهاى برآورده با خشت خام به طول و عرض 40 سانتىمتر و ضخامت 14 سانتىمتر با ملاط گل و لابه‌لاى آنها حصير ، مصالح اين ساختمان را كه تا امروز هزار سال بيشتر است و در مقابل حوادث مقاومت كرده است ، تشكيل مىدهد . عرض عظيم اين ديوارها ، تنظيمات معمارى و هندسى آنها و شباهتى كه به‌هرحال آثار باقىمانده با نقشه‌هاى آتشگاههايى دارد كه در دست است ، وجود « آتشگاه » را در اينجا تأييد مىكند و گفتار محقق معروف ماكسيم سيرو كه معتقد شده است ، « آتشگاه » فعلى اصفهان يكى از قصور شاهزادگان ساسانى بوده است را مردود مىشمارد . « 2 » پيش از اينكه سخن خود را دربارهء آتشگاه به پايان ببريم مىگوييم كه در دور و بر اصفهان ديه‌هايى هست كه به نحوى با آتش و آتشگاه مرتبط بوده‌اند و شايد اين ديه‌ها بر اين « آتشگاه » وقف بوده است . شايستهء ذكر است كه در ده نقطهء ايران و از جمله اردبيل و كهگيلويه امكنه‌اى به نام آتشگاه ناميده مىشود كه من از كم و كيف آنها آگاه نيستم . باز قابل توجه است كه 25 محل در

--> ( 1 ) - حمزه اصفهانى ، تاريخ پيامبران و شاهان ( سنى ملوك الارض و الانبيا ) ، ترجمهء دكتر جعفر شعار ، انتشارات اميركبير ، تهران ، 1346 ، ص 38 . ( 2 ) - ن . ك . به : مقالهء مفصل اينجانب دربارهء آتشگاه و آثار آن ، همچنين محاسن اصفهان ، ص 59 متن عربى ، سفرنامهء جكسن ، يادداشتهاى گدار و ساير منابع موجود .